Είδαμε τον “Φιλοκτήτη” του Σοφοκλή στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων (ΚΕΤ)

Φιλοκτήτης: μια αντιιμπεριαλιστική κραυγή στην αρχαιότητα”

Ο “Φιλοκτήτης” είναι μια αρχαιοελληνική τραγωδία με κεντρικό χαρακτήρα τον πιο μοναχικό και λησμονημένο ομηρικό ήρωα. Με αφορμή την ιστορία του Φιλοκτήτη, επικεφαλής των Θεσσαλών κατά την εκστρατεία των Ελλήνων στην Τροία, ο Σοφοκλής πραγματεύεται ζητήματα γύρω από την ανθρώπινη φύση, προσεγγίζοντας το πεδίο της ψυχανάλυσης. Επιπλέον, ο πολιτικός του σχολιασμός είναι διάχυτος σε ολόκληρο το έργο, με αποτέλεσμα η σθεναρή αντίσταση του Φιλοκτήτη απέναντι στην εξουσία των Ατρείδων -ακόμα και με προσωπικό κόστος- να τον ανάγει σε κλασσικό σοφόκλειο ήρωα, ανάλογο με την αρχετυπική “Αντιγόνη”.

Όπως αναφέρθηκε ο Φιλοκτήτης ήταν ένας από τους ήρωες της Ιλιάδας. Παρ’ όλα αυτά δε φτάνει ποτέ στον προορισμό του, εξαιτίας ενός ατυχήματος που έπαθε σε μία στάση του στρατεύματος του στη Λήμνο. Εκεί, πλησιάζοντας έναν ναό της Αθηνάς δαγκώνεται από ένα ιερό φίδι, με αποτέλεσμα η κατάσταση της υγείας του όχι μόνο να μην του επιτρέπει να πολεμήσει στο πλευρό των συντρόφων του, αλλά και να τους προκαλεί τρόμο, αφού δεν μπορεί να θεραπευτεί με κανένα ανθρώπινο μέσο. Έτσι, με προτροπή του Οδυσσέα εγκαταλείπεται εκεί σε μια ημιάγρια κατάσταση με μόνο όπλο του το Βέλος του Ηρακλή, που του επιτρέπει να τρέφεται με πτηνά. Δέκα χρόνια μετά την εγκατάλειψη του οι Αχαιοί λαμβάνουν χρησμό που τους προτρέπει να ελευθερώσουν τον Φιλοκτήτη από το άδικο μαρτύριο του και να τον πάνε στην Τροία, αν επιθυμούν να νικήσουν τον πόλεμο. Ο Οδυσσέας γνωρίζοντας το μίσος του Φιλοκτήτη όχι μόνο προς το πρόσωπο του αλλά και ενάντια όλων των Ατρείδων επιστρατεύει τον νεοαφιχθέντα γιο του Αχιλλέα, Νεοπτόλεμο, ο οποίος μετά το θάνατο του πατέρα του επιθυμεί να πάρει τη θέση του στον πόλεμο. Παρά τις αρχικές ηθικές αντιστάσεις του νεαρού Νεοπτόλεμου, ο πολυμήχανος Οδυσσέας καταφέρνει να τον πείσει να χρησιμοποιήσει ένα από τα τεχνάσματα του και να πείσει τον Φιλοκτήτη να γυρίσει μαζί του στην Τροία, χωρίς να γνωρίζει ότι με αυτόν το τρόπο βοηθάει τους εχθρούς του. Ωστόσο, η επιλογή αυτή του Νεοπτόλεμου συγκρούεται με τον ηθικό κώδικα που έχει κληρονομήσει από τον πατέρα του ,με αποτέλεσμα η εσωτερική αντίφαση που βιώνει να τον οδηγεί να τα αποκαλύψει όλα στον Φιλοκτήτη. Τότε, αποφασίζουν από κοινού να μην βοηθήσουν την ηγεσία των Ατρειδών σε έναν πόλεμο που δεν τους αφορά καν, ενώ παράλληλα ορκίζονται ότι ο ένας θα βοηθάει τον άλλον σε όποιες δυσκολίες τους επιφυλάσσει η ζωή και οι θεοί. Εκείνη τη στιγμή, ως από μηχανής Θεός, εμφανίζεται ο Ηρακλής (Παύλος Παυλίδης), ο οποίος τους προτρέπει να πάνε τελικά στην Τροία, όπου και περιμένει τον Φιλοκτήτη όχι μόνο δόξα αλλά και η ίαση της ασθένειας του, που ήταν πηγή τόσης δυστυχίας.

Μέσα από την ιστορία του Φιλοκτήτη ο Σοφοκλής επιτυγχάνει τη δημιουργία μιας τριγωνικής τραγικότητας μεταξύ του Οδυσσέα, του Νεοπτόλεμου και του Φιλοκτήτη,που αναδεικνύεται τέλεια μέσα από τη σκηνοθεσία της ομάδας Elephas Tiliensis, η οποία επιτυγχάνει την κατασκευή τριών ζευγών ψυχολογικής -ηθικής συμμετρίας (Οδυσσέας -Νεοπτόλεμος, Νεοπτόλεμος -Φιλοκτήτης, Φιλοκτήτης -Οδυσσέας) επί σκηνής, μέσα από τα οποία παρουσιάζονται και αξιολογούνται οι κεντρικοί άξονες του έργου. Καταρχάς, η παραδοσιακή ερμηνεία του “Φιλοκτήτη” γίνεται μέσα από τον άξονα πατριωτισμός -ανθρωπισμός. Πράγματι, το αρχικό έγκλημα των Ατρειδών να εγκαταλείψουν τον Φιλοκτήτη στη Λήμνο αποτελεί μια καδμεία νίκη του πρώτου έναντι του δεύτερου. Επιπλέον, το σημείο αυτό είναι καίριας σημασίας για την τραγωδία, αφού κινητοποιεί την Άτη, την ενσάρκωση της βλάβης, μέσα από την οποία γεννάται η Ύβρις, μέγεθος κεντρικής δύναμης. Την ύβρη αυτή, που δημιουργήθηκε μέσα από την αδικία σε βάρος του Φιλοκτήτη, προσπαθούν να αμβλύνουν οι Θεοί μέσα από τον χρησμό που στέλνουν στους Ατρείδες, επιδιώκοντας να επέλθει Δικαιοσύνη.

Από την άλλη μεριά, ο “Φιλοκτήτης” δημιουργεί τα δίπολα μέσα από τα οποία απορρέει η τραγικότητα του κάθε ήρωα. Έτσι, ο Οδυσσέας διαλέγοντας τη συλλογική ευημερία έναντι της προσωπικής του καταξίωσης καθίσταται μίασμα και η πανουργία του μνημονεύεται μέχρι και σήμερα. Με αυτό το τρόπο η θέση του πολυμήχανου ήρωα προσιδιάζει σε αυτή του Κρέοντα, αφού συγκρούεται με το φυσικό δίκαιο προκειμένου να προασπιστεί το δίκαιο των ανθρώπων. Επιπρόσθετα, σε μια περισσότερο εγελιανή ανάλυση του έργου, ο Οδυσσέας, όπως και ο Κρέοντας συμβολίζει περισσότερο την πολιτική -κρατική εξουσία, ήτοι το δημόσιο δίκαιο. Αντίθετα, ο Φιλοκτήτης γίνεται σύμβολο της ηθικής της ευθύτητας έναντι αυτής του δόλου, που αποκρυσταλλώνει η “πολιτική” του Οδυσσέα παραπέμποντας σε ένα κλασσικό γνωμικό του Λένιν: “η ειλικρίνεια είναι αποτέλεσμα δύναμης ενώ η υποκρισία της αδυναμίας”. Πράγματι, η ηθική στάση και ακεραιότητα του Φιλοκτήτη είναι αυτή που κινητοποιεί τον ίδιο τον Ηρακλή να τον σώσει από τη βαριά του μοίρα, κατορθώνοντας έτσι μια ηθική νίκη, αφού τα μέσα δεν γίνονται ο σκοπός του. Τέλος, ο Νεοπτόλεμος έρχεται αντιμέτωπος με την ηρωική φύση που έχει κληρονομήσει από τον Αχιλλέα και συγκρούεται με το καθήκον, την υποχρέωση του δηλαδή να υπακούει σε κανόνες των ιεραρχικά ανώτερων του. Η σύγκρουση αυτή που βιώνει ο νεαρός Νεοπτόλεμος μπορεί να θεωρηθεί έως και αρχετυπική, αφού αντιμέτωποι με το επικό -ηρωικό ιδεώδες έχουν έρθει και σύγχρονοι συγγραφείς με χαρακτηριστικότερο τον Μπρεχτ, ο οποίος σχολιάζει: “Αλίμονο στη χώρα που έχει ανάγκη από ήρωες”. Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι ο Νεοπτόλεμος και ο Φιλοκτήτης, με τους οποίους τάσσεται και ο Σοφοκλής, γίνονται φορείς του ηρωικού ιδεώδους και του φυσικού δικαίου, είτε μέσω της χάρης του Ηρακλή είτε λόγω της ένδοξης καταγωγής αντίστοιχα, κερδίζοντας μια θέση σε αυτό που ο Ησίοδος ονόμαζε “γένος των ηρώων”. Αντίθετα, ο Οδυσσέας αποκρυσταλλώνει πιο σύγχρονες, μη ηρωικές αντιλήψεις εκπροσωπώντας κατά τις αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων το γένος των ανθρώπων που διαδέχτηκε του Ήρωες, το λεγόμενο “σιδερένιο γένος”.

Μολαταύτα, ανεξάρτητα από τις αναλύσεις γύρω από την τραγικότητα των τριών ηρώων, που είναι δεδομένη, το έργο επιδέχεται σήμερα και άλλες ερμηνείες μέσα από τον κλάδο της ψυχανάλυσης. Καταρχάς, ο θεατής βλέπει τον γιο του Αχιλλέα να βρίσκεται ανάμεσα σε δύο πατρικές φιγούρες που τον χρησιμοποιούν, ωστόσο, εργαλειακά. Πράγματι, ο Οδυσσέας χειραγωγεί τον Νεοπτόλεμο μέσα από τις διαρκείς αναφορές στον πατέρα του, ενώ ο Φιλοκτήτης μέσα από τη στάση του θυμίζει στον νεαρό την ποιότητα του χαρακτήρα του Αχιλλέα. Από την άλλη μεριά, η συνομιλία μεταξύ του Νεοπτόλεμου και του Φιλοκτήτη λαμβάνει χαρακτήρα ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας (group therapy), αφού βλέπουμε το σταδιακό αφοπλισμό των αντιστάσεων τους, κάτι το οποίο επιτεύχθηκε επί σκηνής από το “ξεγύμνωμα” των δύο ηθοποιών. Παράλληλα, την αρχική αγριάδα και επιθετικότητα διαδέχεται το κλάμα και η ικεσία, που οδηγούν στο πολυπόθητο λυτρωτικό αποτέλεσμα της συγχώρεσης. Την αποθεραπεία αυτή των ηρώων μαρτυρά και το γεγονός ότι η αρχική απόσταση ανάμεσα τους ολοένα και λιγοστεύει μέχρι που στο τέλος όλα γίνονται μια αγκαλιά.

Τέλος, η εποχή που διανύουμε είναι τέτοια που δεν θα μπορούσαμε να μην αναφερθούμε σε μία ακόμα ανάγνωση του “Φιλοκτήτη”. Μέσα από αυτή, γίνεται αντιληπτή η διχογνωμία που υπήρχε ανάμεσα στους Έλληνες όσον αφορά την ουσία και την αιτία του Τρωικού Πολέμου. Έτσι, ο θεατής (ή αναγνώστης) της σοφόκλειας τραγωδίας γίνεται μάρτυρας των διαφορετικών τάσεων μέσα στο στράτευμα, οι οποίες τιθασεύονται από τη δεσποτική ηγεσία των Αχαιών. Μέσα από αυτό το πρίσμα, ο Φιλοκτήτης ανάγεται σε ένα ακόμα θύμα ενός ιμπεριαλιστικού πολέμου, που δεν τον αφορά. Αυτός είναι και ο λόγος που το ιερό του μίσος ενάντια στους Ατρείδες φτάνει στο σημείο να προτιμά την αρρώστια και τη μοναξιά του, παρά να συμμετέχει στον ανίερο και άδικο πόλεμο τους. Ως εκ τούτου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο “Φιλοκτήτης” είναι μια αντιιμπεριαλιστική κραυγή της αρχαιότητας που αρνείται να πολεμήσει μια μάχη ξένη και αδιάφορη για τον ίδιο.

Όλα τα παραπάνω σκιαγραφούνται τέλεια μέσα από τη σκηνοθεσία της ομάδας Elephas Tiliensis, η οποία συνδυάζει δωρικότητα, ποίηση και επική ορμή. Εστιάζοντας περισσότερο στη ψυχαναλυτική ανάγνωση της αρχαίας τραγωδίας καταφέρνει μέσα από ένα κράμα σωματικού θεάτρου, λόγου και τεχνικών μέσων να αποτυπώσει ολόκληρη την πορεία του Φιλοκτήτη και την μετατόπιση του από την ατιθάσευτη οργή, το μίσος και την αντικοινωνικότητα στην λύτρωση της συγχώρεσης και της αδελφοποίησης του με τον Νεοπτόλεμο. Μέσα από το πέρασμα αυτό, που μπορεί να χαρακτηρισθεί ως η πρώτη περιγραφή ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας στην ανθρώπινη ιστορία, οι δυο ήρωες ωριμάζουν και κερδίζουν μια θέση ανάμεσα στο γένος των Ηρώων. Παράλληλα, η κάθαρση επέρχεται ως ένας ψυχικός και ηθικός εξαγνισμός, αποκαθιστώντας την χαμένη ισορροπία και οδηγώντας στο τελείωμα της τραγωδίας. Με άλλα λόγια, το χαρακτηριστικό που δίνει στην παράσταση το δικό της στίγμα είναι ο συνδυασμός πολύ κλασσικών τεχνικών μέσων και σχημάτων με στοιχεία και ερμηνείες πολύ σύγχρονες που προσεγγίζουν τη μετανεωτερική αισθητική, αποτελώντας έτσι μια υβριδική μορφή αρχαίας τραγωδίας -performance!

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΛΕΟΡΑΣΕΩΝ (Κύπρου 91Α, Κυψέλη, 2130040496)

Μετάφραση : Γιώργος Μπλάνας
Δραματουργική επεξεργασία -Σκηνοθεσία: Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου
Πρωτότυπη Μουσική: Παύλος Παυλίδης
Σκηνικά -Κοστούμια: Ιωάννα Πλέσσα
Φωτισμοί: Βασίλης Κλωτσοτήρας
Φωτογραφίες: Karol Jarek
Παίζουν:Γιούλα Μπούνταλη, Ειρήνη Μπούνταλη, Δημήτρης Αγαρτζίδης
Παραστάσεις: Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή στις 21:00
Διάρκεια: 90′
Εισιτήρια: 12, 10, 5 ευρώ

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*