Τα «Οι Μάγισσες του Μεσαίωνα» και «Οι Βρυκόλακες του Μεσαίωνα», που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αγγελάκη αποτελούν μέρος της δυσεύρετης συλλογής «Πάρεργα» (1885) του Εμμανουήλ Ροΐδη, Τρία δοκίμια που μοιάζουν πιο επίκαιρα από ποτέ και σε ταξιδεύουν σε μιαν άλλη εποχή, όπου σε κάνουν να συνειδητοποιήσεις ότι οι άνθρωποι δεν αλλάξαμε και τόσο από τον Μεσαίωνα, την εποχή δηλαδή που αναφέρονται και τα τρία.

Ο Ροΐδης, ένας από τους πιο οξυδερκείς και σαρκαστικούς Έλληνες δοκιμιογράφους, δεν γράφει ιστορίες τρόμου. Χρησιμοποιεί τις μάγισσες και τους βρυκόλακες ως αφορμή για να μιλήσει για τον φόβο, τη δεισιδαιμονία και τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία μπορεί να χειραγωγήσει τους ανθρώπους.

Παρότι τα κείμενα γράφτηκαν στην καθαρεύουσα, η νέα έκδοση είναι ιδιαίτερα φιλική στον αναγνώστη, αφού δίπλα στο πρωτότυπο υπάρχει η μεταγλώττιση στη σύγχρονη γλώσσα του Μάριου Βερέττα. Επιπλέον, τα ερμηνευτικά σχόλια, το γλωσσάρι και οι επεξηγήσεις του εκδότη κάνουν την ανάγνωση πολύ πιο εύκολη, χωρίς να αλλοιώνουν το ύφος του Ροΐδη. Είναι από τις λίγες φορές που μια τέτοια εκδοτική επιμέλεια πραγματικά προσθέτει αξία στο βιβλίο.

«Η μάγισσα ήταν η μόνη αντιπολίτευση για χρόνια απέναντι στη θεοκρατία.»

Στο δοκίμιο «Οι Μάγισσες του Μεσαίωνα» ο Ροΐδης ανατρέπει την εικόνα που έχουμε όλοι από τα παραμύθια και τον κινηματογράφο. Οι μάγισσες δεν παρουσιάζονται ως κακές γριές με μυτερές μύτες, αλλά ως νέες και όμορφες γυναίκες που γνώριζαν τα βότανα, τις θεραπευτικές ιδιότητές τους και τις λαϊκές πρακτικές της εποχής. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου μαθαίνουμε για φυτά, για πρόσωπα όπως ο Χάνεμαν, ιδρυτής της ομοιοπαθητικής, αλλά και για τις παραδόσεις που ήθελαν τις μάγισσες να έχουν κληρονομήσει τις γνώσεις τους από την εκπάγλου καλλονής, μάγισσα Κίρκη. Εκείνο όμως που μένει περισσότερο είναι η τραγική τους μοίρα. Βασανίστηκαν, εξορίστηκαν, κάηκαν στην πυρά και η μνήμη τους παραμορφώθηκε για αιώνες.

«...Μάζευε βότανα με το φως της σελήνης, συνέλεγε σταγόνα προς σταγόνα τα φίλτρα, κρεμούσε στον λαιμό φυλαχτά ή έψελνε μυστηριώδεις στίχους, δοκιμάζοντας με τον τρόπο αυτό οτιδήποτε για να ανακουφίσει τους πόνους. Αλλά τα δάκρυά της ήταν αντιχριστιανικά, και γι' αυτό την έκαιγαν τη δυστυχή ή την έκλειναν ζωντανή σε μολυβένια φέρετρα.»

Στους «Βρυκόλακες του Μεσαίωνα» ο Ροΐδης προσεγγίζει με την ίδια κριτική ματιά έναν ακόμη διαδεδομένο μεσαιωνικό φόβο. Υποστηρίζει ότι οι βρυκόλακες, προχριστιανικά γεννήματα της λαϊκής φαντασίας, αξιοποιήθηκαν από τους ρασοφόρους για να τρομοκρατούν τους πιστούς και να ελέγχουν την κοινωνία. Εντυπωσιακή είναι η αναφορά του ότι κάθε λογής εγκλήματα αποδίδονταν στους βρυκόλακες, προστατεύοντας έτσι τους πραγματικούς ενόχους. Το συγκεκριμένο δοκίμιο δεν διαβάζεται ως ιστορία τρόμου, αλλά ως μια μελέτη πάνω στη δύναμη της προπαγάνδας και του φόβου.

«Σύμφωνα με τους πιο αξιόπιστους χρονογράφους, ένα πλήθος εγκλημάτων γίνονταν καθημερινά από τους βρυκόλακες ή, τουλάχιστον, αποδίδονταν σ' αυτούς. Ταμεία ληστεύονταν, γυναίκες ατιμάζονταν, δάση πυρπολούνταν, άνθρωποι βρίσκονταν στο κρεβάτι τους νεκροί ή ξυπνούσαν ακρωτηριασμένοι. Και το πιο περίεργο είναι ότι οι αλλόκοσμοι αυτοί κακούργοι κακοποιούσαν μόνον όσους είχαν υποπέσει στη δυσμένεια του κλήρου.»

Ξεχώρισα και το σύντομο δοκίμιο «Ορέστης και Πυλάδης», στο οποίο ο Ροΐδης περιγράφει τον προσωπικό του πειραματισμό με το χασίς. Δεν το αντιμετωπίζει ως πρόκληση, αλλά ως μια προσπάθεια να παρατηρήσει πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος νους. Η σκέψη του ότι οι παραισθήσεις δεν δημιουργούν νέες εικόνες, αλλά ενισχύουν όσα ήδη υπάρχουν στο ασυνείδητο, είναι ίσως από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου.

Αυτό που απόλαυσα περισσότερο είναι το ύφος του Ροΐδη. Παρά την ηλικία των κειμένων, ο λόγος του παραμένει αιχμηρός, ειρωνικός, γεμάτος επιχειρήματα και λεπτό χιούμορ. Δεν φοβάται να αμφισβητήσει καθιερωμένες αντιλήψεις και διαβάζοντάς τον έχεις την αίσθηση ότι συνομιλείς με έναν άνθρωπο πολύ μπροστά από την εποχή του.
Πρόκειται για τρία μικρά σε έκταση αλλά πολύ πυκνά δοκίμια, που δεν απευθύνονται μόνο σε όσους αγαπούν την ιστορία ή τον Μεσαίωνα. Είναι βιβλία για όποιον ενδιαφέρεται να καταλάβει πώς γεννιούνται οι μύθοι, πώς καλλιεργείται ο φόβος και γιατί η κριτική σκέψη παραμένει πάντα επίκαιρη. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ροΐδη: περισσότερο από έναν αιώνα μετά, εξακολουθεί να σε βάζει να σκέφτεσαι.

https://angelakis.gr/emmanouil-roidis/oi-magisses-tou-mesaiwna

https://angelakis.gr/emmanouil-roidis/oi-vrikolakes-tou-mesaiwna