Το βιβλίο του Τζέισον Χράιμπαλ δεν μιλά απλώς για τα ζώα, αλλά μας αναγκάζει να ξαναδούμε τη θέση τους μέσα σε έναν κόσμο φτιαγμένο σχεδόν αποκλειστικά με ανθρώπινους όρους: την εργασία, την ιδιοκτησία, το κέρδος, την παραγωγή, την εκμετάλλευση.

Και κάπου εκεί έρχονται τα ερωτήματα που δεν είναι καθόλου εύκολα: Τα ζώα γνωρίζουν ότι είναι προϊόντα; Έχουν νομικά δικαιώματα; Και τελικά, τι σημαίνει δικαιοσύνη για τη μη ανθρώπινη ζωή;

Το πρώτο κεφάλαιο ξεκινά με την Κασάτκα, την όρκα που κρατήθηκε αιχμάλωτη στο SeaWorld και το 2006, κατά τη διάρκεια μιας παράστασης, άρπαξε τον εκπαιδευτή της και τον τράβηξε επανειλημμένα κάτω από το νερό. Ο άνθρωπος επέζησε. Η ιστορία όμως δεν τελειώνει εκεί. Ο Χράιμπαλ παραθέτει κι άλλες περιπτώσεις ζώων που αντιστάθηκαν, αρνήθηκαν να υπακούσουν, δραπέτευσαν ή επιτέθηκαν και τελικά βρέθηκαν νεκρά. Και κάπου εδώ τα ζώα παύουν να είναι απλώς «ζώα». Γίνονται ένας εν δυνάμει καθρέφτης απέναντι στην ανθρώπινη ανοησία.

Γιατί τι ονομάζουμε «ανυπακοή» όταν ένα ζώο αρνείται να εκτελέσει αυτό που του επιβάλλουμε; Τι ονομάζουμε «επιθετικότητα» όταν ένα πλάσμα αντιδρά στην αιχμαλωσία; Και πόσο εύκολα μετατρέπουμε την αντίσταση σε πρόβλημα που πρέπει να εξαφανιστεί;

Ζώα σε τσίρκα, θαλάσσια πάρκα, ζωολογικούς κήπους, βιομηχανίες κρέατος, αναπαραγωγής και θεάματος. Ζώα ως ζωντανές μηχανές. Μια ακόμη ομάδα σιωπηλών εργατών ενός κόσμου που δεν τους ζητά ποτέ τη συγκατάθεσή τους.

Κι όμως, το βιβλίο πηγαίνει πολύ βαθύτερα.Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα βρήκα τη σύνδεση της ζωικής εργασίας με την ιστορία της αξίας και της ιδιοκτησίας. Η αναφορά στον Turgot και στην ιδέα ότι τα πρόβατα, μέσω της παραγωγικής τους δυνατότητας, συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αξίας της γης είναι από εκείνες τις λεπτομέρειες που σε κάνουν να κοιτάξεις αλλιώς κάτι που θεωρούσες δεδομένο. 

«Τα ζώα αποτέλεσαν το εποικοδόμημα για τον κόσμο της αξίας.»

Οι αναφορές στον Μαρξ και τον Άνταμ Σμιθ λειτουργούν μέσα σε αυτή τη λογική, ανοίγοντας μια διαφορετική ανάγνωση της εργασίας και του κεφαλαίου: το ζώο δεν βρίσκεται απλώς έξω από το οικονομικό σύστημα. Είναι βαθιά ενσωματωμένο σε αυτό.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες του βιβλίου: το ζώο γίνεται κεφάλαιο και το κεφάλαιο γίνεται ζώο.
Ο Χράιμπαλ μιλά για ζώα που γίνονται προϊόντα, για κοκορομαχίες και στοιχήματα, για την εμπορευματοποίηση της ζωής, αλλά και για τις σχέσεις εξουσίας που κρύβονται πίσω από όλα αυτά. Οι παραλληλισμοί με την ιστορία της δουλείας, την καταπίεση των γυναικών, την αναπαραγωγική εργασία και το trafficking είναι σκληροί και δεν αφήνουν εύκολα τον αναγνώστη να παραμείνει απλός παρατηρητής.

Μία από τις φράσεις που ξεχώρισα είναι: 

«Τα ζώα δε σωπαίνουν. Εμείς, οι άνθρωποι, τα φιμώνουμε. Αρνούμαστε τις πραγματικές ταξικές μας σχέσεις.»

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ενοχλητικό ερώτημα του βιβλίου. Όχι αν τα ζώα μπορούν να μιλήσουν, αλλά αν εμείς θέλουμε πραγματικά να ακούσουμε.

Ακόμη και οι οργανώσεις για τα δικαιώματα των ζώων, όπως η PETA, παρουσιάζονται μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αγώνα που συχνά σκοντάφτει στους ίδιους τους μηχανισμούς του συστήματος που προσπαθεί να αμφισβητήσει.

Ξεχώρισα επίσης τη σκέψη της Σούζαν Σρέπερ σχετικά με την τεχνολογία και τα ζώα: αν τα ζώα είναι τεχνολογία, τότε μήπως το ίδιο δεν μπορεί να ειπωθεί και για τον άνθρωπο; Ένα ερώτημα που μετακινεί ξαφνικά τη συζήτηση από το «τι κάνουμε στα ζώα» στο «τι έχουμε αποδεχτεί να κάνουμε ο ένας στον άλλον».

Το ύφος του Χράιμπαλ είναι πολιτικό, θεωρητικό και ταυτόχρονα ιδιαίτερα προκλητικό. Συνδυάζει ιστορικές αναφορές, μαρτυρίες και φιλοσοφικές ιδέες, ενώ μετακινείται συνεχώς ανάμεσα στη θεωρία και σε πραγματικές ιστορίες ζώων.

Η μετάφραση του Βαγγέλη Τσίρμπα υπηρετεί ένα απαιτητικό κείμενο με πολιτική και θεωρητική ορολογία, χωρίς να χάνεται ο βασικός ειρμός και η ένταση του επιχειρήματος. Η ελληνική απόδοση κρατά τη σοβαρότητα του πρωτοτύπου και επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει ένα κείμενο με αρκετές εννοιολογικές απαιτήσεις χωρίς να μετατρέπεται σε δυσπρόσιτο ακαδημαϊκό λόγο.

Το βιβλίο διακρίνεται από μια τολμηρή οπτική. Δεν ζητά απλώς να «αγαπήσουμε τα ζώα». Ζητά να τα δούμε μέσα στις ίδιες δομές εργασίας, αξίας και εκμετάλλευσης μέσα στις οποίες έχουμε μάθει να βλέπουμε τους ανθρώπους. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου: ότι μετά από αυτό, είναι δύσκολο να ξαναδείς ένα ζώο μόνο ως «ζώο». Γιατί μπορεί τελικά το ερώτημα να μην είναι αν τα ζώα ανήκουν στην εργατική τάξη. Ίσως το ερώτημα να είναι πόσο καιρό ακόμη θα επιμένουμε να φτιάχνουμε έναν κόσμο στον οποίο μόνο ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο.

https://www.opositobooks.com/%CF%84%CE%B1-%CE%B6%CF%8E%CE%B1