«Η Μέρα της Φούστας»: όταν το σχολείο παύει να είναι ασφαλές καταφύγιο

Η σύγχρονη εκπαίδευση μοιάζει να βρίσκεται σε διαρκή κρίση εδώ και δεκαετίες, όχι μόνο ως προς την αποτελεσματικότητά της, αλλά κυρίως ως προς τη νομιμοποίησή της. Η μάθηση συχνά αντιμετωπίζεται ως προϊόν προς κατανάλωση, ως δεξιότητα με ανταλλακτική αξία, αποκομμένη από την προσωπική ανάπτυξη και την πολιτική συνείδηση του ατόμου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη της αποσχολειοποίησης επανέρχεται επίκαιρη: όχι ως άρνηση της γνώσης, αλλά ως αμφισβήτηση της αποκλειστικότητας του σχολείου ως φορέα μάθησης. Γιατί στην τελική οι νέοι μαθαίνουν πράγματα πρώτα από το σπίτι τους, μετά απο τα αδέρφια ή τους φίλους τους και τέλος από τον εκάστοτε δάσκαλο και την ίδια την ζωή. Κατά πόσο όμως οι εκπαιδευτικοί λένε αλήθειες στα παιδιά μέσα στα σχολεία και κατά πόσο τους αποκρύπτουν τον ίδιο τον μηχανισμό που τα διαμορφώνει; Και κατά πόσο τους προετοιμάζουν σωστά για αυτό που θα βιώσουν μετά βγαίνοντας εκεί έξω στην κοινωνία;

Και αναρωτιέται κανείς μπορεί άραγε να υπάρξει κοινωνία χωρίς σχολεία ή, πιο ανησυχητικά, μπορεί να υπάρξει ουσιαστική κοινωνία με τα σχολεία όπως λειτουργούν σήμερα; Όπως υποστήριζε ο Ivan Illich, "τα σχολεία έχουν χάσει τον αδιαμφισβήτητο τίτλο της εκπαιδευτικής αυθεντίας, καθώς αναπαράγουν τις κοινωνικές δομές και την εκάστοτε καθεστηκυία τάξη, ανεξαρτήτως ιδεολογικού προσήμου. Η παιδαγωγική αξιοπιστία καταρρέει και στη θέση της εγκαθίσταται μια θεσμική αντιστροφή, όπου η συμμόρφωση προηγείται της σκέψης και η απόδοση της κατανόησης". Σε ένα τέτοιο «modus quo» της σύγχρονης παιδείας, οι περιθωριακές δραστηριότητες –εντός ή εκτός σχολείου– συχνά αποδεικνύονται πιο γόνιμες για την ουσιαστική μάθηση, υπογραμμίζοντας ότι μια πραγματικά αποδοτική εκπαίδευση ανθρώπων δεν θα όφειλε να αναπαράγει απλώς πολίτες λειτουργικούς, αλλά να διαμορφώνει μια κοινωνία συνειδητών και ενεργών υποκειμένων.
H Μέρα της Φούστας, βασισμένη στην ταινία Skirt Day (Γαλλία–Βέλγιο, 2008–2009), στο έργο του Ζ. Π Λίλιενφελντ επιστρέφει όχι απλώς ως θεατρικό γεγονός, αλλά ως μια ωμή κοινωνική παρέμβαση. Η σκηνή μετατρέπεται σε τάξη, η τάξη σε πεδίο σύγκρουσης και το σχολείο αποκαλύπτεται ως αυτό που συχνά είναι: μια ανοιχτή φυλακή, ένας εύκολος στόχος ενός βαθιά διαταραγμένου συστήματος.

Η Σόνια, καθηγήτρια λογοτεχνίας γίνεται στόχος επειδή επιλέγει να εμφανιστεί στο σχολείο φορώντας φούστα. Μια πράξη καθημερινή, σχεδόν ασήμαντη, μετατρέπεται σε αφορμή χλευασμού, απειλών και εξευτελισμού. Το σχολείο δεν λειτουργεί ως ανάχωμα. Aντίθετα, αποδεικνύεται ένας χώρος εγκατάλειψης. Οι συνάδελφοι απουσιάζουν, ο θεσμός αδρανεί και η βία κυκλοφορεί ελεύθερα, σαν κοινό μυστικό που κανείς δεν θέλει να ονομάσει.
Ένα τυχαίο συμβάν κατά τη διάρκεια της παράδοσης του μαθήματος και της πρόβας του έργου Ληστές του Friedrich Schiller, αρκεί για να τιναχτούν όλα στον αέρα. Η τάξη μεταμορφώνεται σε ανοιχτό πεδίο μάχης, όπου καθηγήτρια και μαθητές συγκρούονται, καταρρέουν και ξαναστέκονται απέναντι ο ένας στον άλλον. Ένα όπλο πέφτει από μια σχολική τσάντα ενός νταή μαθητή και ξεκινά μια σειρά γεγονότων που θα σας αφήσει χωρίς ανάσα. Η καθηγήτρια αρπάζει σοκαρισμένη το όπλο στα χέρια της και ξαφνικά από θύμα γίνεται θύτης. Το όπλο εμφανίζεται όχι ως λύση, αλλά ως το απόλυτο σύμπτωμα: όταν ο λόγος έχει χάσει τη δύναμή του, μιλά η βία. Και τότε γεννιέται το πιο ανησυχητικό ερώτημα: μπορεί να υπάρξει μάθηση όταν επιβάλλεται υπό την απειλή του όπλου;
Η παράσταση δεν χαρίζεται σε κανέναν. Δεν δαιμονοποιεί μονοδιάστατα τους μαθητές, ούτε αγιοποιεί την καθηγήτρια. Αντίθετα, αποκαλύπτει ένα εκπαιδευτικό σύστημα σε κατάρρευση, όπου όλοι είναι ταυτόχρονα θύματα και φορείς βίας. Τα σχολεία προβάλλουν σαν  χώροι χωρίς ουσιαστική φροντίδα, χωρίς ψυχολόγους, χωρίς ιατρική και ψυχιατρική υποστήριξη, χωρίς δομές πρόληψης. Χώροι που εδώ και δεκαετίες βιώνουν κρίση πολιτικής συμπεριφοράς και κρίση προσωπικής ανάπτυξης.

Πώς αντιμετωπίζουμε τελικά τη μάθηση; Ως διαδικασία ελευθερίας ή ως εμπόρευμα προς κατανάλωση; Όπως υποστήριζε ο Ivan Illich, τα σχολεία έχουν χάσει την εκπαιδευτική τους αυθεντία και λειτουργούν ως οργανωμένες επιχειρήσεις αναπαραγωγής της κοινωνικής τάξης. Η παιδαγωγική αξιοπιστία καταρρέει και στη θέση της εγκαθίσταται μια θεσμική αντιστροφή: ο μαθητής δεν μαθαίνει να σκέφτεται, μαθαίνει να προσαρμόζεται.
Η Μέρα της Φούστας μου θύμισε έντονα και την ταινία Ασυμβίβαστη Γενιά (Dangerous Minds) του 1995: νέοι άνθρωποι εγκλωβισμένοι σε ένα σύστημα που δεν τους χωρά, αντιδρούν με βία γιατί δεν διαθέτουν άλλα εργαλεία. Η ελευθερία γίνεται σύνθημα, όχι βίωμα. Και εδώ επανέρχεται το ερώτημα του Σίλερ: πώς μπορεί ο άνθρωπος να μάθει να διαχειρίζεται την ελευθερία του, όταν δεν του έχει ποτέ πραγματικά προσφερθεί; Πώς μορφώνεται ο άνθρωπος, και πώς μαθαίνει να είναι ελεύθερος;
Η σκηνοθετική πρόταση της Ζωής Χατζηαντωνίου είναι αιχμηρή, ασθματική, χωρίς παρηγορητικές παύσεις. Με οδηγό τη σκέψη του Βάλτερ Μπένγιαμιν –ότι κάθε μνημείο πολιτισμού φέρει μέσα του και τη βαρβαρότητα– στήνει έναν κόσμο όπου ο πολιτισμός και η ωμότητα συνυπάρχουν εκρηκτικά. Η δραματουργική επεξεργασία κρατά τον ρυθμό σε συνεχή ένταση, ενώ η σκηνογραφία της Ελίνας Λούκου, οι φωτισμοί του Νίκου Βλασόπουλου και η μουσική του Γιώργου Μιζήθρα υποστηρίζουν υποδειγματικά το αίσθημα εγκλωβισμού.
Η Θεοδώρα Τζήμου, στον ρόλο της καθηγήτριας, καταθέτει μια ερμηνεία βαθιά σωματική και ψυχική – μια ερμηνεία που μοιάζει με ρόλο ζωής. Ωμή, εύθραυστη, απελπισμένη, αφήνει να φανεί μια ευαισθησία βίαια καταπατημένη. Γύρω της, οι νέοι ηθοποιοί στους ρόλους των μαθητών σαν ένας ασταμάτητος, πολλαπλός, υποκριτικός οργασμός. Οι: Μαρία Αρζόγλου (Μαριάμ), Νατάσα Βλυσίδου (Νατάσα), Νικόλας Γραμματικόπουλος (Φώτης), Πάνος Κλάδης (Μιχάλης), Θάνος Κόνιαρης (Χακίμ), Οδυσσέας Πετράκης (Λουκάς), Πάνος Χατσατριάν (Γκορ) είναι ένα απίστευτα δυναμικό σύνολο, αποδίδουν πειστικά την οργή, τη σύγχυση και την αίσθηση αδιεξόδου μιας γενιάς που διψά για πράξεις, όχι για συνθήματα.
Η Μέρα της Φούστας δεν αφορά μόνο το σχολείο. Αφορά μια κοινωνία που αναρωτιέται τι είδους πολίτες παράγουν τα σχολεία όπως λειτουργούν σήμερα. Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της παράστασης: μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα το γεγονός ότι το «ωραίο» δεν αφορά μόνο τη ζωή, αλλά και την ευθύνη να τη διαμορφώνουμε συνειδητά.
Η παράσταση θα πάρει παράταση για άλλες δύο ημέρες. Γι' αυτό, φροντίστε εγκαίρως να πάτε να την δείτε γιατί δεν θα έχετε άλλη ευκαιρία. Για εμένα μπήκε ήδη στο top 1, για την φετινή χρονιά.

https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/i-mera-tis-foustas-2os-xronos/