Στο πλαίσιο του καλλιτεχνικού πρότζεκτ Parliament του Michael Kliën (που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη μέχρι τις 27 Ιουλίου), ο διακεκριμένος Αμερικανός φιλόσοφος Michael Hardt βρέθηκε στην Αθήνα την Τετάρτη 25 Ιουνίου 2025, για μια ανοιχτή δημόσια συζήτηση με θέμα “Migration and the Global War Regime”. Συνομιλήτριά του η Λουκία Κοτρωνάκη, από το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, με την οποία ανέπτυξαν έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τη σύγχρονη μετάλλαξη της εξουσίας, τη στρατιωτικοποίηση της πολιτικής και τον ρόλο της μετανάστευσης στη σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα.

Ο Michael Kliën στην εκδήλωση

Μετανάστευση και στρατηγικές εξουσίας
Η συζήτηση ξεκίνησε με την παρέμβαση της Λουκίας Κοτρωνάκη, η οποία τοποθέτησε το προσφυγικό/μεταναστευτικό ζήτημα στο ελληνικό και ευρύτερο μεσογειακό πλαίσιο μετά το 2015. Επισήμανε την εργαλειοποίηση των μεταναστών και προσφύγων από την Τουρκία, φέρνοντας στο προσκήνιο το πώς η Ελλάδα — και συνολικά η Ε.Ε. — διαχειρίζονται το «ανθρωπιστικό» υπό καθεστώς ελέγχου και αποκλεισμού. Ειδικά οι κλειστές δομές φιλοξενίας προσφύγων παρουσιάστηκαν ως ενδεικτικό παράδειγμα της στρατιωτικοποίησης των κοινωνικών δομών και της πρόνοιας.

Η νέα μορφή πολέμου
Ο Michael Hardt εντόπισε ότι ο πόλεμος σήμερα δεν είναι πλέον τοπικός, αλλά διάχυτος (“infiltrating”). Η πολιτική διαχείριση διεθνούς κλίμακας χαρακτηρίζεται από μόνιμες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης: από την κρατική επιτήρηση και τα τεχνολογικά μέσα ελέγχου, μέχρι την απώλεια της λεγόμενης soft power. Παράδειγμα: οι ΗΠΑ, όπως τόνισε, έχουν εγκαταλείψει πλέον τις «ήπιες» μορφές κυριαρχίας — ο ιμπεριαλισμός έχει γίνει ανοιχτά βίαιος.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν το σημείο όπου ο Hardt επισήμανε ότι οι μόνοι που πραγματικά αψηφούν τα σύνορα είναι οι μετανάστες — και γι’ αυτό και αποτελούν απειλή για τις σύγχρονες μορφές κυριαρχίας.

Πόλωση, Φόβος και Πολιτική του Συναισθήματος
Ο Hardt προειδοποίησε για την επικινδυνότητα της πόλωσης: του «ή είσαι μαζί μας ή εναντίον μας». Υπάρχουν περισσότερες από δύο επιλογές, είπε, και το να εγκλωβιζόμαστε σε διπολικές αντιλήψεις αποτελεί στρατηγική αποδυνάμωσης της συλλογικής σκέψης.

Σε συνέχεια αυτής της ιδέας, η Κοτρωνάκη ανέλυσε την ηθική οικονομία του μίσους και του θυμού: την καλλιέργεια συναισθημάτων που ενισχύουν αυταρχικά αφηγήματα και τη ρητορική του «δεν υπάρχει εναλλακτική» στο “war regime”. Ο Hardt διαφοροποιήθηκε, τονίζοντας ότι ο κινητήριος μοχλός δεν είναι τόσο το μίσος όσο ο φόβος — ένα συναίσθημα που κρατά την κοινωνία σε κατάσταση παθητικότητας.

Αναφέρθηκε, μάλιστα, στον Μακιαβέλι, ο οποίος έλεγε ότι η εξουσία που βασίζεται στον φόβο είναι ευάλωτη. Αντιπαρέβαλε τον Σπινόζα, για τον οποίο η πολιτική μπορεί και πρέπει να βασίζεται στην αγάπη – «στην ικανότητα να συνδέεσαι με εξωτερικές δυνάμεις που σε ενδυναμώνουν».

Γιατί δεν υπάρχουν πια αντιπολεμικά κινήματα;
Σε ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της συζήτησης, ο Hardt αναρωτήθηκε γιατί είναι πλέον τόσο δύσκολο να συγκροτηθούν ισχυρά αντιπολεμικά κινήματα, ακόμα και σε εποχές που ο πόλεμος δεν κρύβεται. Μια εύστοχη παρέμβαση από το κοινό έδωσε μια απάντηση: ο νεοφιλελευθερισμός έχει διεισδύσει όχι μόνο στο κράτος ή τις επιχειρήσεις, αλλά και στην κοινωνία των πολιτών, μετατρέποντας κάθε πολιτικό υποκείμενο σε μονάδα διαχείρισης ρίσκου και προσωπικού οφέλους — διαβρώνοντας έτσι τα θεμέλια της συλλογικότητας.

Ένα συμβάν πολιτικής εγρήγορσης
Η βραδιά ολοκληρώθηκε σε χαλαρό τόνο, με συζήτηση ανάμεσα στους παρευρισκόμενους, διατηρώντας το συμμετοχικό και τελετουργικό πνεύμα του πρότζεκτ Parliament. Ήταν μια σπάνια στιγμή στοχαστικής εμβάθυνσης και πολιτικής εγρήγορσης, όπου η φιλοσοφία συνάντησε τις σύγχρονες ανάγκες της κοινωνίας των πολιτών — και ίσως έσπειρε τον σπόρο για νέες μορφές αντίστασης που δεν βασίζονται στον φόβο, αλλά στην ενσυναίσθηση, τη φαντασία και την αγάπη.

Κι όμως, ο φόβος είναι ακόμη εδώ. Ο φόβος να μιλήσουμε καθαρά. Να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Να μιλήσουμε, χωρίς φανατισμούς αλλά με λογική και ψυχραιμία, για τον ελέφαντα στο δωμάτιο: τη σύγκρουση της Δύσης με την Ανατολή — θρησκευτικά, πολιτισμικά, πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά. Μια σύγκρουση που διαπερνά τα σώματά μας και τις πολιτικές μας, αλλά για την οποία συχνά επιλέγουμε τη σιωπή.
Ίσως τέτοιες συναντήσεις είναι μια αρχή. Μια ευκαιρία όχι μόνο να σκεφτούμε, αλλά και να ξαναμάθουμε να ακούμε.

*Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Κωνσταντίνο Κουτρή για το φωτογραφικό υλικό από την εκδήλωση.