1. Πείτε μας λίγα λόγια για το έργο "Πεπερασμένος Χρόνος" και την ιδέα που κρύβεται πίσω από αυτή τη συνάντηση της jazz και της ποίησης.

Σωκράτης: Η ιστορία αυτή ξεκίνησε από την επιθυμία μου να κάνουμε ένα πρότζεκτ συνδέοντας ποίηση με μουσική. Σχεδιάζοντας το πρότζεκτ και θέλοντας να ‘ρθω σε επαφή με κάποιον που έχει σχέση με την ποίηση και την συγγραφή γενικότερα, έπεσα πάνω στον ποιητή Γιάννη Λειβαδά. Τον προσέγγισα και ξεκινήσαμε κουβέντες επί τούτου και αφότου βρήκαμε κοινά ενδιαφέροντα στην ποίηση και την τζαζ - συγκεκριμένα γύρω από τα Χάικου και μεταμοντέρνα αμερικάνικη ποίηση και μουσικούς όπως ο Anthony Braxton - ο Γιάννης μας πρότεινε ορισμένα κείμενα με τα οποία θα μπορούσαμε να δουλέψουμε. Η jazz από μόνη της, όπως και η ποίηση, με απασχολούν στην καθημερινότητά μου. Ένας κοινός τόπος που μοιράζονται λοιπόν είναι ότι κάθε φορά που ακούς ή διαβάζεις αντίστοιχα, κάθε φορά η ανάγνωση της ποίησης ή η ακρόαση της τζαζ, είναι κάτι καινούργιο.

Δημήτρης: Αφότου ο Σωκράτης μου είχε επικοινωνήσει την ιδέα του για το πρότζεκτ και είχε κάποιες πρώτες εικόνες, μπήκα και εγώ στο δημιουργικό κομμάτι πιο ενεργά. Η επιθυμία μου ήταν να εξερευνήσω αφηγηματικές διαδρομές και λύσεις που θα μπορούσαν να δέσουν όλα τα ποιήματα που επιλέξαμε με πυρήνα τις “Λιτανείες του Ρόδου” του Remy de Gourmont, πάνω στις οποίες είχε αποτυπώσει ο Σωκράτης την ιδέα του λαβυρίνθου, πιο συγκεκριμένα την συνειδητοποίηση του θανάτου και το βάρος της ύπαρξης. Έτσι καταλήξαμε στα τρία μέρη της παράστασης - 1ο μέρος: αθωότητα/Χάικου, 2ο: αδιέξοδο/Λιτανείες, 3ο: αποδοχή/Ποιήματα Κελύφους - και στην κεντρική ιδέα του πεπερασμένου χρόνου και την συνειδητοποίηση ότι η γέννηση κάθε πράγματος, συμβολίζει ταυτόχρονα και το τέλος του.

2. Πως δουλέψατε το μουσικό μέρος του έργου; Υπήρξε μια συγκεκριμένη διαδικασία για την ενσωμάτωση της ποίησης στην jazz;

Σ: Το μουσικό μέρος το δουλέψαμε με βάση τα τρία μέρης της παράστασης με βασικό εργαλείο την αυτοσχεδιαζόμενη μουσική. Κάθε φορά επαναδιαπραγματευόμαστε επί των ίδιων θεμάτων. Αθωότητα, αδιέξοδο, αποδοχή. Συγκεκριμένα στις πρόβες μας με απασχολούσαν συγκεκριμένες, αλλά αφαιρετικές ιδέες όπως το ζήτημα της υπομονής. Υπομονή υπό την έννοια ότι δημιουργώντας το κενό, το αξιοποιούμε για να περιγράψουμε την επόμενη εικόνα μένοντας μέσα σε αυτό, χωρίς να το αποφεύγουμε. Αντίστοιχα καταπιαστήκαμε και με άλλες έννοιες και κόνσεπτ.

Δ: Με τον Σωκράτη φλερτάραμε από πριν με την ιδέα του ελεύθερου αυτοσχεδιασμού και στο συγκεκριμένο πρότζεκτ, βρήκαμε ευκαιρία να αφοσιωθούμε επιτέλους σε αυτό μαζί. Η γλώσσα στην οποία βρίσκουμε τα περισσότερα κοινά μεταξύ μας - προς το παρόν - είναι η τζαζ, συνεπώς λειτούργησε ως μια καλή αφετηρία για να βουτήξουμε ανενόχλητα και με αυθορμητισμό στην διαδικασία και δεν σκεφτήκαμε ποτέ αν θα θέλαμε να το κάνουμε με άλλο τρόπο. Μας γοητεύει εξίσου η συνθήκη του αυτοσχεδιασμού και του αγνώστου σε κάθε μας μουσική συνάντηση, καθώς και η ειλικρίνεια απέναντι στην στιγμή. Αλλιώς θα εκφράσω σήμερα ένα συναίσθημα όπως τον θυμό για παράδειγμα, ή την απόγνωση ή την τρυφερότητα και πιθανώς με άλλο τρόπο αύριο, τονίζοντας ή προσεγγίζοντας διαφορετικές αποχρώσεις τους. Παράλληλα υπάρχουν στοιχεία σύνθεσης και συγκεκριμένων διαδρομών στο έργο, οπότε χρησιμοποιούμε μία πληθώρα τεχνικών. Μας ενδιαφέρει περισσότερο η διαδικασία προς έναν συναισθηματικό προορισμό και έπειτα η εξερεύνηση αυτού με μια παιδική σχεδόν αθωότητα και χαρά όταν πλέον τον διαισθανθούμε, παρά το πως θα το κάνουμε και με τι εργαλεία.

3. Ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να μεταφέρετε στον κοινό με αυτό το έργο;

Δ: Αρχικά ότι το περιεχόμενο μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία από τα μέσα. Το κεντρικό θέμα που μας απασχολεί είναι πανανθρώπινο και εξίσου επίκαιρο είτε ζεις στην Ιαπωνία του 800 μετά Χριστού, είτε στην Ελλάδα του 2025, είτε στη Νότια Αφρική το 1000 προ Χριστού. Διαπερνά κάθε ηλικία, εθνικότητα, έμφυλη ταυτότητα και θα τολμούσα να πω, ιδιοσυγκρασία. Είμαστε όλα τα άτομα ευάλωτα απέναντι στην θνητή μας φύση και η προσέγγιση μας σε αυτή την παράσταση είναι κατά βάση συναισθηματική μέσω ήχου και ποίησης, μέσα από μία αφηγηματική δομή. Πραγματικά δεν με ενδιαφέρει καθόλου ένα άτομο στο κοινό να καταλάβει τι χρησιμοποιώ από στυλ και τεχνικές μουσικά ή να του είναι οικεία τα καλλιτεχνικά υλικα που θα αξιοποιήσουμε. Αυτό που βρίσκω πιο ουσιαστικό είναι να καταφέρουμε να στήσουμε μία συνθήκη, μέσα στην οποία μπορεί το κοινό να αφουγκραστεί τον εαυτό του και να υπάρξει αβίαστα απέναντι στο θέμα σε ατομικό, αλλά και συλλογικό επίπεδο.

Σ: Το μήνυμα που θέλω να περάσω είναι ότι δεν θέλω να περάσω κανένα μήνυμα. Το κοινό μπορεί να αφουγκραστεί τη παράσταση με το δικό του τρόπο και να δώσει ο καθένας το νόημα του.

4. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να διατηρείτε την αυθεντικότητα της ποίησης, ενώ παράλληλα δημιουργείτε μουσικά κομμάτια με ελεύθερη jazz δομή;

Δ: Η αυθεντικότητα δεν είναι ένα ζήτημα που με αφορά πολύ προσωπικά. Δεν είμαι καν σίγουρος τι σημαίνει. Το πλαίσιο στο οποίο θα μπουν αυτά τα ποιήματα στην παράστασή μας δεν πιστεύω ότι έχει κάποια σχέση με την συνθήκη στην οποία δημιουργήθηκαν. Δεν μου είναι καν απαραίτητο το να ενδιέφερε στον ίδιο βαθμό η θεματική της παράστασης τους δημιουργούς αυτών, μου είναι πιο σημαντικό να υπάρχει αυθεντικότητα στην στιγμή της παρουσίασης. Αν δηλαδή αυτό που συμβαίνει εκείνη την στιγμή είναι αυθεντικό καθαυτό και με περιεχόμενο αρκετά δυνατό για να μπορεί να το αισθανθεί και να το βιώσει ένα άτομο που το παρακολουθεί. Ένα άτομο να μπορέσει να το κάνει - είτε στην σκηνή, είτε στο κοινό - τότε αυτό είναι απόδειξη ότι υπάρχει, άρα μπορεί να το κάνει και άλλο άτομο και μετά κι άλλο και μετά κι άλλο και κάπως έτσι δημιουργείται ένα συλλογικό βίωμα που μας συνδέει εκτός τόπου και χρόνου. Κάτι που βασίζεται στο ένστικτο και την αίσθηση. Αυτή είναι η αυθεντικότητα που με ενδιαφέρει.

Σ: Η ποίηση υφίσταται από μόνη της και δεν χρειάζεται κανέναν για να διατηρήσει την αυθεντικότητά της και το ίδιο αισθάνομαι και για την μουσική. Για παράδειγμα, τα Χάικου στέκονται πλήρη αυτούσια, χωρίς κρυμμένα ή υπόγεια νοήματα και χωρίς την ανάγκη κάποιου ανθρώπου να τα ερμηνεύσει.

5. Πιστεύετε ότι η jazz μπορεί να προσφέρει κάτι μοναδικό στην ανάγνωση ή την απόλαυση της ποίησης;

Σ: Στην ποίηση δεν μπορεί τίποτα να προσφέρει, αλλά ούτε να αφαιρέσει. Συνυπάρχουν και αυτή και η μουσική και συνδιαλέγονται επί σκηνής. Έχουν δική τους υπόσταση και οι δύο τέχνες ας το πούμε. Τώρα δεν ξέρω αν είναι σωστό να τις πούμε τέχνες. Δεν θα ήθελα να βάζω τέτοιους όρους μέσα σε αυτή τη κουβέντα. Με ενδιαφέρει περισσότερο η διαδικασία της συνύπαρξης και το τι προκύπτει μέσα από αυτή.

Δ: Δεν υπάρχει είδος μουσικής που κάποια στιγμή δεν έχει συνδεθεί με στίχο με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, οπότε δεν πιστεύω ότι η τζαζ έχει κάτι το ξεχωριστό αξιακά όσον αφορά αυτή την διαδικασία. Και εν γένει, σιχαίνομαι τον ελιτισμό, οπότε δεν μπαίνω σε διαδικασίες που ορίζουν τι είναι ποίηση και τι δεν είναι. Προτιμώ απλώς να αναζητώ πως είναι. Σε κάθε περίπτωση πιστεύω ότι ο γραπτός και ο ηχητικός λόγος μπορούν να συνεργαστούν περίφημα αν το περιεχόμενο είναι σαφές και η στιγμή κατάλληλη. Αν κάτι προσφέρει η jazz διαφορετικό, είναι τα συγκεκριμένα της χρώματα και υλικά και ότι υποτίθεται πως διατηρεί μια ρευστότητα στην έκφραση που άλλα πιο αυστηρά οριοθετημένα ιδιώματα δεν παρέχουν στον ίδιο βαθμό. Εν έτη 2025 όμως ακόμη και αυτό μπορεί να καταρριφθεί κάπως εύκολα, αισθάνομαι πως όσο πιο αυστηρά ορίσεις κάτι, τόσο πιο εύκολα μπορεί αυτό να αποδειχθεί ελλιπές. Για μένα η jazz είναι απλώς μία από τις μουσικές γλώσσες που νιώθω άνετα και προτιμώ να χρησιμοποιώ. Είναι όπως η ικανότητα μου να μιλάω Ελληνικά ή Αγγλικά. Τίποτα δεν υστερεί στο να έκανε ακριβώς το ίδιο πρότζεκτ ένας άνθρωπος που παίζει ινδική κλασική μουσική ή blues αν εστιάσει στο περιεχόμενο και όχι στις τεχνικές και τους αυτοματισμούς. You do you ένα πράγμα και όλα τα υπόλοιπα μου φαίνονται προβολές και ανασφάλειες.

6. Ποιες ποιητικές ή μουσικές παραδόσεις σας ενέπνευσαν περισσότερο κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του "Πεπερασμένου Χρόνου";

Σ: Μας ενέπνευσαν φυσικά τα ίδια τα κείμενα της παράστασης. Πέρα από αυτά, αλλά και πάντα σε σχέση με αυτήν με ενέπνευσαν κείμενα κλασικής κινεζικής ποίησης από τον 4ο εώς τον 13ο αιώνα όπως και κείμενα μεταμοντέρνων αμερικανών ποιητών. Ενδεικτικά αναφέρω τα ποίηματα “Μες στο κεφάλι μου” και “Η φυσική ικανότητα” του Robert Creeley και θα ήθελα πολύ να αναφέρω και μερικά κινέζικα, αλλά δυστυχώς είναι άτιτλα και θα έπρεπε να γράψω εδώ όλο το ποίημα. Όσον αφορά την μουσική ακούω τον τελευταίο καιρό ακούω φανατικά την modal εποχή του John Coltrane. Συγκεκριμένα έχω σπαμάρει στον Δημήτρη τον δίσκο Sun Ship και - ευτυχώς - καταλαβαίνει πόσο καταπληκτικός δίσκος είναι.

Δ: Τολμώ να πω ότι δεν έχω διαβάσει πολλή ποίηση στην ζωή μου, οπότε μεταξύ άλλων αυτό το πρότζεκτ αποτελεί αφορμή για να έρθω σε επαφή με ποιητικές παραδόσεις για πρώτη φορά ή σε μεγαλύτερο βάθος. Πρώτη φορά διάβασα και έμαθα τόσα πράγματα για τα Χάικου και εν γένει την κλασική ιαπωνική ποίηση. Αντιστοίχως διαβάζοντας τα ποιήματα του Γιάννη και ύστερα εισχωρώντας με μεγάλη όρεξη στον κόσμο της beat ποίησης, μπορώ να πω με τεράστιο ενθουσιασμό ότι όταν μου δίνεται ευκαιρία να μάθω μία νέα παράδοση μέσα από την ενασχόληση μου με αυτή, νιώθω να γεμίζω λίγο ακόμη ψυχικά. Και η επαφή μου με την τζαζ έτσι ξεκίνησε, αφότου άρχισα να την σπουδάζω την αγάπησα και την διερεύνησα πραγματικά. Συνεπώς για εμένα το περιεχόμενο καθαυτό της παράστασης λειτούργησε ως έμπνευση από μόνο του και αυτό τείνω να προτιμώ από τα πρότζεκτ με τα οποία ασχολούμαι. Όσον αφορά την μουσική, πέρα από αυτά που ανέφερα παραπάνω, διατηρώ μια επαφή με διάφορα είδη μουσικής παράδοσης στην καθημερινότητα μου, από μέταλ και τζαζ, μέχρι κλασική και παραδοσιακά ιδιώματα, οπότε αφήνομαι στο να βγουν από μόνα τους στο παίξιμό μου όταν είναι η ώρα.

7. Υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο ποίημα ή μουσικό κομμάτι που θεωρείτε ότι αντιπροσωπεύει καλύτερα την ουσία του "Πεπερασμένου Χρόνου" και γιατί;

Σ: Μπορώ να διαλέξω τρία κείμενα. Το είναι το Χάικου “Ξύπνα πεταλούδα έχουμε δρόμο μπροστά μας” με το οποίο ξεκινάει η παράσταση, ένα κείμενο του Γιάννη, το ποίημα “Η ατέλεια μες στην οποία το μάταιο” και από το κείμενο του Gourmont παραθέτω ενδεικτικά την εξής στροφή: Ρόδο με τα αιμάτινα χείλη, ω καταπιόνα της σάρκας, ρόδο με τα αιμάτινα χείλη, αφού γυρεύεις το αίμα μας, μπορούμε ν’ αρνηθούμε; πιες το, λουλούδι υποκριτικό, λουλούδι της σιωπής. Από μουσική το μυαλό μου πάει απευθείας στα κομμάτια “Dearly Beloved” του John Coltrane από τον δίσκο “Sun Ship” και το “Aquarian Sound” του David S. Ware από τον δίσκο “Live in the World”.

Δ: Και γω θα διάλεγα σίγουρα το “Ξύπνα πεταλούδα...”. Είναι ίσως το πιο κομβικό σημείο όλης της παράστασης για εμένα μαζί με το τέλος της - το οποίο δεν θα μαρτυρήσω εδώ - και θυμάμαι ακόμη την στιγμή που το διάβασα πρώτη φορά. Μου ήταν απευθείας απόλυτα σαφές ότι δεν γίνεται να επιλεχθεί κάτι άλλο για την αρχή, άρχισα απευθείας να φαντάζομαι όλη την παράσταση και είχα μπει με την μία στην διάθεση που χρειαζόμουν. Μου φαίνεται πολύ σημαντικό να μπορεί μια καλλιτεχνική πρόταση να σε πιάσει κατευθείαν από τα μούτρα και να σε βάλει μέσα στον κόσμο της. Μου αρέσει πολύ και το απόσπασμα από τις Λιτανείες που επέλεξε ο Σωκράτης, αλλά θα συγκρατηθώ και θα παραθέσω ίσως έναν από τους αγαπημένους μου στίχους όλης της παράστασης, ο οποίος δεν μου είχε κάνει την ίδια αίσθηση αρχικά, αλλά ακούγοντας τον ξανά και ξανά από τον Σωκράτη, είναι πλέον από τα πρώτα πράγματα που συνδέω με αυτό το έργο. Πρόκειται για το ποίημα “Salut” του Γιάννη όπου λέει μονάχα αυτό: Η ποίηση νικά όταν ηττάται. Όσον αφορά την μουσική δυσκολεύομαι να απαντήσω γιατί προσωπικά βρίσκω σχεδόν παντού μουσικά αυτά τα στοιχεία που με συνδέουν με αυτήν την παράσταση, οπότε θα πω όλα. Η ίδια η μουσική στο σύνολό της. Κατά μία έννοια είναι από μόνη της πεπερασμένος χρόνος.

8. Σχέδια για το μέλλον;

Δ: Αρχικά, αμέσως πριν ξεκινήσει η παράσταση, την Κυριακή 16 Μαρτίου τελειώνουμε ένα προηγούμενο πρότζεκτ μας με τον Σωκράτη, την σειρά συναυλιών ‘Cycle of 4ths’, με μία συναυλία στον χώρο Baumstrasse στο Μεταξουργείο. Το συγκεκριμένο πρότζεκτ είναι ένα live εγχείρημα και ταυτόχρονα μία κίνηση συλλογικότητας, με τη συμμετοχή μουσικών της avant-garde πειραματικής σκηνής της Αθήνας, συγκεκριμένα το σχήμα 42 Years Day 42 Years Night που ουσιαστικά είναι το ντουέτο μας με τον Σωκράτη, τον Γιάννη Αράπη και τον Θέμη Βασιλείου σε σόλο σετ κιθάρας και τη Μαριανίνα Καλοκαιρινού σε ένα ακόμη σόλο σετ στο πιάνο. Η ιδέα πίσω από το συγκεκριμένο πρότζεκτ είναι η διερεύνηση, η προσαρμογή και εν τέλει η μεταμόρφωση κάθε φορά, ανάλογα τον χώρο, ταυτόχρονα όμως με την αποκρυστάλλωση και διατήρηση των βασικών στοιχείων του κάθε έργου. Έχουμε κάνει τρεις συναυλίες από τον Δεκέμβρη, σε διαφορετικό χώρο κάθε φορά, διατηρώντας όμως την ίδια σύνθεση ατόμων με το προσωπικό τους ύφος το καθένα και τώρα θα δώσουμε την τέταρτη και τελευταία. Ύστερα από αυτό και την παράσταση θα πάρουμε ένα απαραίτητο διάλειμμα και θα δοθούμε κατά πάσα πιθανότητα στην δημιουργία νέων πρότζεκτ.

Σ: Έχουμε ήδη μερικές ιδέες, αλλά πολύ σημαντική για μένα είναι και η επαναδραστηριοποίηση αυτών των δύο πρότζεκτ. Τόσο το ‘Cycle of 4ths’ όσο και ο ‘Πεπερασμένος Χρόνος’ είναι τρέχοντα πρότζεκτ για εμάς και σκοπεύουμε να τα επανεξετάζουμε και να τα επαναπροσδιορίζουμε για πολύ καιρό ακόμη. Όσον αφορά για κάτι καινούργιο, πρόκειται για την δημιουργία μιας ταινίας που δεν γνωρίζουμε την διάρκειά της γιατί είμαστε ακόμη στον σχεδιασμό της. Αυτό που γνωρίζουμε σίγουρα είναι πως θα υπάρχει συνδυασμός τεχνών μέσα στην ταινία, δηλαδή μουσική, χορός, αρχιτεκτονική και κινηματογράφος. Θα είναι μία πειραματική ταινία όπου θα μπορεί να παρουσιάζεται και ως performance και ως προβολή. Σε μια πρόταση, το θέμα της ταινίας είναι ο συμβολισμός των κτιρίων στον αστικό ιστό - και όχι μόνο - και η συσχέτιση τους με τις ανθρώπινες σχέσεις.

Πληροφορίες και Εισιτήρια Παράστασης https://www.ticketservices.gr/event/tzamia-krystalla-peperasmenos-xronos/?fbclid=IwY2xjawI_nTxleHRuA2FlbQIxMAABHURrGJqagqJ4uZSYmV8qnr9VVKBwyNngMFiPjMoivznIYsNO0feXlAShAA_aem_0_Tdfl1xudYtmiksjolEIw